Изминатата 2023 година била најтоплата досега, поради климатските промени предизвикани од човекот и плус поттикната од природниот временски феномен Ел Нињо. Според Одделот за клима на ЕУ, минатата година била за околу 1,48 Целзиусови степени потопла од долгорочниот просек пред луѓето да почнат да согоруваат големи количини на фосилни горива. Голема е веројатноста дека ќе ја надминеме границата за зголемување на температурата од 1,5 степени затоплување над прединдустриските нивоа во следните 12 месеци.
Како Македонија се справува со климатските промени и обврските преземени од Парискиот договор за климата и КОП28?
Ние имаме доста амбициозни енергетски и климатски политики во моментов со одлични мерки, проблемот е што затајува имплементацијата која се одвива ужасно споро и со слаба вклученост на сите релевантни институции но и речиси никаква вклученост на локалните власти каде и треба да се одвива имплементацијата, велат во разговор за „Локално“ од Центарот за истражување и информирање за животната средина „Еко-свест“ од Скопје. Според нив, голем проблем за земја во развој како Македонија е што сеуште немаме Национален план за адаптација, а веќе одамна ги чувствуваме последиците од климатските промени. Потребно е и информирање и соодветно консултирање на сите засегнати чинители.
Од „Еко-свест“ истакнуваат дека кај Македонците не постои доволно свест за климатските промени, затоа што луѓето немаат доволно информации или затоа што добиваат погрешни информации, но голем дел од незаинтересираноста за глобални теми кои дирекно не засегаат локално е и поради традицијата на гледање исклучиво на својот двор и фрлање на отпадот во дворот на соседот.
Последниот извештај на Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPPC) од 2023 информираше дека во моментов сме веќе на 1.1 степен целзиусов затоплување на глобалните температури, а Светската метеоролошка организација во јануари годинава потврди дека 2023 била најтопла година досега и предупреди дека 2024 ќе биде уште потопла. Треба да бидеме свесни дека стопирање на климатските промени повеќе не е возможно, она што е можно е ублажување на последиците и прилагодување на нашите заедници на живот во променета клима. Најефикасна и најитна мерка за ублажување е прекин на употребата на фосилни горива пред се како енергенс, а потоа и комплетно и премин кон обновливи извори на енергија без предизвикување штета на постоечките екосистеми и плодната почва, порачаа од Центарот.
На прашањето дали може и во 2024 година да очекуваме многу екстремни временски настани како во 2023, како топлотни бранови, шумски пожари и поплави, од невладината организација велат дека двата извештаи предупредуваат дека може да очекуваме загуба на светскиот биодиверзитет, но и зачестени бури со пороен дожд и зачестени електрични празнења кои се невозможни да се предвидат како и нагли промени во временските услови кои ќе влијаат врз здравјето на луѓето.
Извештајот за проекции на климатските промени и за екстремни климатски настани во РСМ од 2020 го воочува истото. Кај нас сушните периоди ќе зачестат и ќе станат подолги, а врнежите се пообилни и проследени со бури кои се тешки да се предвидат, посочија од „Еко-свест“.
Што и да се случува во глобалната политика, додаваат од оттаму, мора да разбереме дека простор за дискусија за намалување на емисиите на стакленички гасови мора да постои на меѓународно ниво.
Ако изостане и простор за дискусија и се остави на волјата на секоја суверена држава да одлучи за динамиката и начинот на справување со климатските промени – тогаш со сигурност може да очекуваме климатски колапс и крај на светот како што го познаваме, потенцираат од Центарот.
Во однос на КОП28 и „значајниот договор“ за транзиција од фосилните горива во енергетските системи до 2050 година, според „Еко-свест“, тој простор за дискусија засега го обезбедува Рамковната конвенција за клима на ООН (UNFCCC) каде државите страни на конференција добиваат можност да разговараат за најдобриот и најприфатлив начин за ублажување на климатските промени.
Локацијата на конференцијата за клима секогаш влијае на темата која најмногу ќе се дискутира, а годинава тоа беше темата за напуштање на фосилните горива. И покрај тоа што COP28 беше преплавен од повеќе од 2000 лобисти за фосилни горива, сепак исто толку бројното присуство на научни и граѓански организации и грасрут движења влијаеше на спомнувањето на терминот намалување на фосилните горива во конечниот текст на одлуката од COP, значајно бидејќи ваква терминологија за прв пат се спомнува во конечна одлука на COP. Иако во текстот се нагласува потребата од намалување на фосилните горива, ова сепак не е доволно силна заложба како и целосно напуштање на фосилните горива со крајна цел за нивно доведување до нула до 2050 година, наведуваат од невладината организација.
На прашањето што доколку не успееме да го запреме загревањето на 2 степени во наредните три децении, оттаму наведуваат дека пред 10 години кога на КОП21 во Париз се потпиша Договорот за клима, постоеше консензус помеѓу научниците, граѓанските организации и делегатите од Владите присутни на конференцијата дека комуникацијата кон граѓаните не смее да биде негативна и да креира состојба на паника, бидејќи сеуште постои доволно простор за ублажување на климатските промени.
Денес веќе се користат термините климатска криза и климатски колапс. Ограничување на глобалните температури под 2 степени целзиусови подразбира намалување на ¾ од вкупните емисии на стакленички гасови во светот. Безбедна клима може да имаме со ограничување на порастот на глобалните температури под 1.5 степени целзиусови. Теоретски 2.6 степени целзиусови глобално затоплување би значело дека Земјата ќе може да издржува само 1 билион луѓе, во моментов се движиме кон популација од 10 билиони, стои во нивниот одговор.
Децидни се дека мора да ги измениме нашите економски системи со цел да ја намалиме потребата за нови ресурси, односно да ги реупотребиме веќе произведените.
Најлесно е да ја ставиме вината на развиените држави и глобалната политика, потешкиот и поефикасен начин е да ја започнеме промената од дома и самите да бараме од властите да ги изменат политиките. Најскорешен пример за ова се бројните протести на земјоделците што се случуваат во повеќе од 65 држави преку кои малите производители бараат подобри цени и услови за нивните производи и ревидирање на договорите за слободна трговија, порачаа од „Еко-свест“.
Зголемената заинтересираност на граѓаните за инсталирање на фотоволтаични системи на своите домови е позитивен чекор напред кон енергетската трансформација, меѓутоа креираше дискусија за многубројните пречки со кои сеуште се соочуваат граѓаните при премин кон обновливи извори на енергија. Преку проектот „Енергетско ефикасни практики како решение за климатските промени“, Соларна Асоцоцијација Македонија изработи прирачник со информации кои треба да им помогнат и да ги насочат граѓаните да направат соодветен избор, но и да ги информира за сите админитстративни постапки кои треба да се превземат за да можат да ја искористуваат сончевата енергија во домот.
„Ова би се постигнало само преку едуцирано и силно граѓанско население. Зајакнувањето на капацитетите е можно само со зголемување на јавната свест за инвестиција во сертифицирана опрема според европска регулатива. Многу често зборуваме за енергетска ефикасност, обновливи извори на енергија, но ретко се прашуваме, кои сертификати и услови се неопходни при избор на најадекватниот систем. Го спроведовме овој проект за да можат да се едуцираат и информираат граѓаните и конечно да дознаат каква опрема се нуди кај нас, каде има субвенции, поволни кредитни линии за енергетска ефикасност и на лице место да погледнат во каква опрема би можеле да инвестираат“.
проф. Илија Насов, претседател на Соларна Асоцијација
Како дел од активностите на проектот се организираше и Соларен саем кој на едно место собра повеќе од 20 компании од земјата и Балканот кои пред граѓаните ги преставија своите производи. Од соларни сушари до сложени фото-термални системи посетителите можеа да прашаат и да се информираат за достапни технологии за искористување на сончевата енергија.
Преку проектот се оствари и соработка со тераписката заедница Покров во Струмица каде се инсталираше фотоволтаичен систем од 6kw. Центарот за рехабилитација беше опремен со алат, а спроведена беше и обика за монтажери и одржувачи на фотонапонски системи за 17 лица згрижени во центарот како и набавка на користен при обуката за соларни монтажери како и понатамошно одржување на соларниот систем. Покров е производител на органска храна, па се обезбедија заштеди кои се пренаменија за производството на храна во центарот.
Целна група на проектот беа и земјоделците за кои беа изработени позициони документи за општините Долнени, Кривогаштани и Градско во кои се идентификувани предлог мерки и решенија за ефективна и ефикасна примена на паметни практики во земјоделието како и можности и употреби на сончевата енергија во производството на храна.
Овие активности се реализирани во рамки на проектот „Граѓанските организации во акција за климатските промени“, предводен од Еко-свест, во партнерство со МЗМП и CNVP Македонија, а финансиран од Владата на Шведска 🇸🇪
Во малото Кичевско село Белица се отвори Едукативниот одржлив центар на заедницата кој користи фотоволтаични панели за да ги задоволи потребите за електрична енергија. Оваа локална заедница која се наоѓа во еден од регионите со јаглен во земјата е пример на носење одлуки за развој на заедницата кои потекнуваат од самите жители на таа заедница.
„Локалните заедници се најважни чинители во процесот на праведна транзиција. Особено ни е драго што поддржавме проект кој обезбедува надополнување на програмата за праведна транзиција како клучна мерка за декарбонизација на енергетскиот сектор. Оваа заедница секојдневно покажува дека регионите со јаглен можат да се развиваат и по затворањето на термоелектраните на јаглен.“
Жарко Конески, програмски координатор за енергија во Еко-свест
Во склоп на проектот „Зелена комуна Белица“ имплементан во 2023 и 2024 година, се разви реален модел за селска заедница на самоодржливо и еколошки свесно село посветено на заштита на животната средина преку одржливо користење на природните ресурси и обновливите извори на енергија, како и промоција на природното наследство.
Мисијата на Зелена комуна Белица е селото да живее во традиционалните еко-вредности и да се претстави на туристите, преку реставрирање и изградба, организирање традиционални настани, едуцирање за традициите и заштитата на животната средина, продажба на локални еко-продукти како и спроведување граѓански иницијативи и акции. Целта е одржливо користење на природните ресурси и преземање акции за намалување на климатските промени.
Овие активности се реализирани во рамки на проектот „Граѓанските организации во акција за климатските промени“, предводен од Еко-свест, во партнерство со МЗМП и CNVP Македонија, а финансиран од Владата на Шведска 🇸🇪.
Домот, куќата, станот, односно живеалиштето е медиум помеѓу човекот и природата. Човекот за да се заштити од природните неприлики, најпрво почнува да пронаоѓа засолништа во природата, како пештери на пример, а потоа почнува и сам да гради живеалиште, населба, град. Не можеме да го негираме фактот дека човекот е длабоко поврзан со природата и дека таа е нераскинлив дел од неговиот природен хабитат.
Уредувањето на просторот има големо општествено и социјално значење. Тоа ја обликува средината во која човекот опстојува и притоа влијае на системот за транспорт, инфраструктурата, развојот на сопственоста, густината на население, јавните сервиси, управувањето со отпадот. Оттука урбанизмот го определува квалитетот на животот преку обликување на природата.
Општественото значење на урбанизмот се отсликува и во Уставот на Република Северна Македонија кој го воспоставува уредувањето и хуманизацијата на просторот и заштитата и унапредувањето на животната средина и на природата како темелни вредности на уставниот поредок. Ваквото регулирање значи дека сите уставни одредби треба да се толкуваат и применуваат низ призмата на хуманизација на просторот и обезбедување поголем степен на заштита на животната средина. Токму затоа понатаму во Уставот е утврдено дека секој има право на здрава животна средина, при што на Републиката е обврската да ги обезбеди условите за остварување на ова право. Истовремено секој граѓанин има истовремено право, но и должност да го чува и унапредува сопственото и здравјето на другите.
Многу студии ги истакнуваат позитивните ефекти на природата врз човечкото битие како: храна, кислород, транспирација (испарување од растенијата), собирање на јаглеродот, различни медицински употреби итн. Болните луѓе побрзо закрепнуваат кога гледаат природа и зеленило, а истовремено човековата интелегенција и когнитивните способност се зголемуваат при прошетка во природа или во опкружување со природа. За жал често природата во градовите се сведува на саксиски растенија и се смета само за визуелна декорација.
Зеленилото се смета за украс и се мисли дека вертикална градина може да надополни за земјиштето кое се користи како недвижност. Врската помеѓу човекот и природата не смее да се сведе само на визуелна и не смее градините и парковите во градот да се преселат во објекти. Мора да се најде баланс каде човекот природата би биле застапени на земјата. Оваа пропорција е 1:8, односно значи дека секој еден човек треба да е опкружен со 8м2 природен зелелен простор (позитивен пример за ова е Сингапур).
Сесил Конинедијк (Cecil Konijnendijk) го предложува „Правилото 3-30-300“, како решение за здрава градска населба. Ова значи дека секој треба да може да види барем 3 дрвја од својот дом, училиште или работно место; секое соседство треба да има покривка од крошна на дрвја од 30%; и 300 метри треба да биде максимално растојание до најблискиот висококвалитетен јавен зелен простор.
Целата анализа може да ја прочитате на следниот линк. Публикацијата е изработена во рамки на проектот ,,Граѓанските организации во акција за климатските промени” финансиски поддржан од страна на владата на Шведска, а спроведуван од Центарот за истражување и информирање во животната средина Еко-свест, Македонското здружение на млади правници (МЗМП) и Организација за поврзување на природни вредности и луѓе (CNVP).
Честата појава на екстремни временски настани и природни катастрофи на глобално ниво вклучително и во Северна Македонија e директна последица од климатските промени. Како држава во развој која нема финансиски средства да се справи со последиците од климатските промени за нас е особено важно да развиеме мерки за навремено прилагодување кон овие промени. Адаптацијата кон климатските промени значи преземање акција за планирање и прилагодување на сегашните и очекуваните влијанија на климатските промени.
Ова беше дискутирано и на завршната конференција на проектот Зголемување на отпорноста кон климатските промени на локално ниво, имплементиран од Центарот за климатски промени во рамките на програмата Граѓанските организациии за климатските промени финансирана од Владата на Шведска и имплементирана од Еко-свест, МЗМП и Фондацијата CNVP. На конференцијата беше презентирана и Анализата на природни непогоди во Република Северна Македонија 2005 – 2023 година изработена како дел од проектот која може да ја прочитате на линкот.
Во Македонија, од сите климатски опасности, најчесто се случуваат пожари (80% од вкупните настани), а со овие настани се поврзани и сериозни материјални штети. Затоа посебно внимание треба да се посвети на превенцијата, пред се преку едукација на населението. Фокусот треба да биде на регионите каде населението се занимава со земјоделство, бидејќи значителен дел од пожарите се на отворени површини и во сезоната на подготовка на нивите за сеидба (палење стрништа и сл.). Многу пожари се случуваат во летниот период, но не може да се утврди дали се случиле во периоди на топлотни бранови/високи температури бидејќи базата на податоци не ги евидентира овие настани при екстремни временски настани.
Во иднина потребно е да се прошири и ажурирањето на настаните во овој дел, особено поради големиот удел на пожарите, но и поради трендот на почести и подолготрајни топлотни бранови во последните години. Поплавите, како поради излевање на реки, така и поради атмосферските води, се исто така честа појава, па затоа е неопходно да се зајакне отпорноста на општините преку проектирање и изградба на цврста инфраструктура која ќе може да одговори на ваквите закани.
Неопходно е да се посвети сериозно внимание на проектирањето, одржувањето и реконструкцијата на системите за атмосферска канализација. Соодветните механизми засновани на системи за рано предупредување и приоретизирање на овие проблеми на локално ниво, бараат поголеми средства за реализација, но и планирање и спроведување мерки соодветно и навремено за да се овозможи соодветен одговор на идните природни катастрофи и климатски екстреми.
Најнови коментари