Минатата недела во Демир Капија заврши серијата едукативно-креативни работилници за цијанотипија, реализирани со учениците од ОУ „Димче Ангелов – Габерот“, во соработка со тимот на Меѓународниот фестивал на алтернативна фотографија „Зрно“. Работилниците беа дел од пошироките активности насочени кон вклучување на локалната заедница во процесот на прогласување на заштитено подрачје, со посебен фокус на ангажирање на најмладите како идни амбасадори на заштитата на природата.
Во текот на работилниците, учениците изработија цијанотипски фотографии на најзначајните природни и културни обележја на Демир Капија и стекнаа нови знаења и вештини од областа на алтернативната фотографија.
Изработените цијанотипски фотографии претставуваат автентичен визуелен запис на Демир Капија, виден низ перспективата на децата, и ќе бидат користени за промоција на локалните природни и културни вредности пред пошироката јавност.
Непотребна бетонска бариера долга 50 метри и широка 30 метри е отстранета од реката Пчиња, во месноста Шупљи камен. Оваа препрека која по Втората светска војна била наменета за пренос на тенкови со тек на времето се разрушила и во последните неколку децении претставуваше безбедносен ризик за населението и причинуваше штета врз екосистемот.
Како резултат на оваа препрека водата течела поспоро и поради овој застој беа забележани параметри кои укажуваа на зголемување на загадувањето и намалување на кислородот во неа. Дополнително, на ова место поради застојот на водата се има акумулирано и голема количина отпад кој дополнително го блокира текот на реката.
Активностите за отстранување почнаа на 12 октомври и завршија на 15 декември со што се ослободи речен рек од 72 километри (долж реката Пчиња и Крива река).
Отстранувањето е направено во континуирана соработка со Општина Куманово и Државниот инспекторат за животна средина. За самото отстранување подготвени се технички проект, геодетски елаборати и елаборат за заштита на животната средина.
„Ова е најголемата препрека што е отстранета досега во Македонија, но и во Европа– вели Ана Чоловиќ Лешоска од Еко-свест. „Анкетата на јавно мислење која ја спроведе агенцијата Брима во октомври 2025 година покажува дека 91% од населението поддржува отстранување на непотребни речни бариери. Ова покажува силна свесност за здравјето на реките и за потребата да ги зачуваме. “ – додаде таа.
Во 2024 година, Еко-свест идентификуваше повеќе од 45 бариери само во сливот на реката Пчиња. За жал, многу од бариерите се исто така нелегални или им недостасува соодветна документација, па дури и сопственост, што нивното отстранување го прави речиси невозможно.
Преку проектот за отстранување бариери, поддржан од Open Rivers Programme, Еко-свест има цел да го претстави отстранувањето на бариерите како практична и неопходна мерка за обновување на реките. На европскиот континент, отстранувањето на бариери се практикува сè почесто, со 542 евидентирани отстранувања минатата година, според извештајот на Dam Removal Europe.
Со оваа акција Еко-свест сака да покаже дека отстранувањето на непотребните бариери во реките е неопходно и ќе даде долгорочна заштита на екосистемите. Тоа ќе го подобри квалитетот на водата, а со тоа и на водата за пиење. Дополнително, со оваа акција се подигнува свеста дека непотребните бариери можат да претставуваат опасност по животот на локалните заедници и затоа треба да се отстранат. Но, за ова да стане пракса, потребно е регулирање на оваа проблематика во новиот Закон за води и неговите подзаконски акти.
Во текот на 2025 заедно со колегите од регионот работевме на документ за јавни политики кој ја анализира енергетската транзиција во Македонија, Србија и Косово и подвлекува позитивни активности и модели. Документот во Брисел го дискутиравме со Германското Сојузно Министерство за економска соработка и развој и Германскиот парламентарец од Зелената партија г-динот Борис Мијатовиќ.
Документот за јавни политики е подготвен во време на повеќекратни политички и климатски предизвици. Иако Балканот често се перцепира како регион на кризи, тој има значајна улога во трансформацијата на Европа во прв климатски неутрален континент до 2050 година, во рамки на Европскиот зелен договор. И покрај политичките нестабилности во Србија, застојот на евроинтеграциите на Македонија и дипломатските предизвици на Косово, во регионот постојат иновативни и успешни локални иницијативи за климатска акција кои можат да создадат позитивни ефекти и надвор од поединечните држави.
Целта на документот за јавни политики е да го смени наративот за Балканот и да го насочи вниманието кон локални и општински примери во ублажување на климатските промени. Документот препорачува ваквите модели од Србија, Косово и Македонија да се реплицираат во други земји од регионот, а владите и донаторите да поттикнуваат регионална соработка – вклучително и преку можно создавање Регионално климатско партнерство за Западен Балкан.
Главната цел е да се отвори дијалог меѓу граѓанското општество, политиката и бизнисите и да се реплицираат и унапредат успешните иницијативи на национално и регионално ниво.
Во текот на 2025 Еко-свест спроведе репрезентативно истражување во Општина Новаци. Целта беше да се добијат сознанија за ставовите, информираноста и подготвеноста на граѓаните во Новаци за учество во граѓанска енергетска заедница која ќе се базира на Обновливи извори на енергија.
Анкетата е спроведена на 329 испитаници и укажува на значителен потенцијал за формирање енергетска заедница во Општина Новаци, иако постојат бариери кои бараат системски пристап и подобра поддршка од институциите.
Клучни наоди
Висока општа информираност за обновлива енергија – над 84% од граѓаните се запознаени со обновливи извори, најчесто со соларна и ветерна енергија.
Практична подготвеност – 27,5% од домаќинствата веќе користат обновлив извор, претежно преку соларни панели.
Ограничено почетно познавање на поимот „енергетска заедница“ – пред анкетата 59% не биле запознаени, но по објаснување 75% го разбираат концептот, што ја нагласува потребата од структурирана информативна кампања.
Интерес за членство – 48,6% би се приклучиле, 27% не би, додека останатите се неопределени.
Спремност за инвестирање – околу 50% би вложиле или размислуваат да вложат, најчесто до 500 € по домаќинство, со ретка подготвеност над 1.000 €. Половина од испитаниците прифаќаат месечна членарина од 1.000–3.000 денари. Дополнително, 38,5% би одлучиле по јасна финансиска презентација, што укажува на потреба од разбирлив и транспарентен деловен модел.
Фактори на одлучување и мотивација
Најважни фактори за одлуката за учество се:
висината на трошоците (56,8%),
очекуваната финансиска корист (15,5%),
поддршката од државата и општината (30%),
довербата во организаторот (13%).
Главни мотиви:
подобар квалитет на живот и почист воздух (62%),
намалување на трошоците за електрична енергија (39%).
Главни пречки
финансиски ограничувања (38%),
недоверба и недостиг на информации (19%),
недоволна институционална поддршка од општината (15%).
Граѓанска ангажираност
Околу 43% од граѓаните, најчесто млади и повисоко образовани, би се вклучиле волонтерски во активности како:
јавни дискусии (50%),
промоција (30%),
стручна помош (25%). Поголемиот дел би имале пасивна улога како корисници.
Општ став кон енергетската транзиција
Дури 86,9% сметаат дека преминот кон обновлива енергија и формирањето енергетска заедница ќе има позитивни ефекти за општината – намалено загадување, економски бенефити и нови зелени работни места.
Во Новаци постои јасен интерес и реален социјален и економски потенцијал за формирање енергетска заедница. За успешна реализација се клучни:
целна и разбирлива информативна и едукативна кампања,
достапен и флексибилен финансиски модел (ниски почетни влогови и можност за месечни уплати),
транспарентно и професионално управување во партнерство со општината и локалната заедница.
Оваа студија го оценува влијанието на две клучни енергетски инвестиции во Северна Македонија: новиот гасовод Грција-Северна Македонија (ГР-МК) и планираните електрани со комбиниран циклус на гасна турбина во Битола и Неготино.
Гасовод ГР-МК: Има цел да обезбеди алтернатива за снабдување, диверзифицирајќи го единствениот постоечки интерконектор со Бугарија и овозможувајќи пристап до глобалниот пазар на течен природен гас (LNG) и азербејџанскиот гас (ТАП гасоводот).
Гасни електрани: Потребата од енергенс би ја зголемило моменталната побарувачка на гас во земјата (3 TWh/год во 2024 година) на проценети 13 TWh/год доколку се изградат сите сите планирани постројки.
2. Резиме на методологијата
Анализата користеше комбиниран пристап на моделирање на пазарот:
Модел
Фокус
Сценарија/сензитивности
Европски модел за пазарот на гас (EGMM)
Влијанија врз цената и протокот на гас
Моделирани сценарија со/без новиот гасовод и гасни електрани, и променливи глобални цени на гас и побарувачка на ЕУ.
Европски модел за пазарот на електрична енергија (EPMM)
Искористеност, профитабилност и емисии на CO2 од гасните електрани
Тестирана искористеност под повисоки/пониски прогнози за цените на гасот, и две сценарија за сензитивност: Зголемена регионална изградба на гасни електрани и одложено приклучување кон Европскиот систем за тргување со емисии (EU ETS).
3. Резултати од моделирањето на пазарот на гас
Сценарио
Влијание врз локалната цена (спрема основното сценарио)
Клучен наод за протокот
Само гасоводот ГР-МК е пуштен во употреба
Намалување од 1,5 ЕУР/MWh во 2030 година
Целиот проток од бугарскиот интерконектор се пренасочува кон новиот гасовод ГР-МК.
Гасовод + нови гасни електрани се пуштени во употреба
Намалување од 0,3 – 0,5 ЕУР/MWh во 2040 година
Гасоводот ГР-МК се користи со капацитет близу максимумот; постоечкиот гасовод БГ-МК е исто така потребен за да се задоволи значително зголемената побарувачка.
Главни заклучоци за пазарот на гас:
Новиот гасовод ГР–МК ја подобрува сигурноста на снабдувањето на Северна Македонија и обезбедува пристап до алтернативни извори, но поради малата побарувачка на земјата, има речиси никаков ефект врз регионалните цени на гасот.
Дури и со зголемувањето на побарувачката од новите гасни електрани, влијанието на гасоводот врз цената е незначително (намалување од 0,3–0,5 ЕУР/MWh во 2040 година), иако ја зголемува флексибилноста за снабдување со гас.
Гасоводот е подготвен за водород (hydrogen-ready), но идната одржливост на пазарите на обновлив водород и електраните со комбиниран циклус на водород е сè уште неизвесна.
Влијание врз пазарот на електрична енергија и клучни пораки
4. Резултати од моделирањето на електричната енергија – Цена и искористеност
Само краткорочна ценовна придобивка: Завршувањето на новите гасни електрани носи само краткорочно намалување на големопродажните цени: ~10 ЕУР/MWh во 2030 година (~10% намалување за потрошувачите).
На долг рок Овој ефект на намалување на цените е краткотраен, достигнувајќи до занемарливи 0–2 ЕУР/MWh до 2040 година.
Искористеност на гасните електрани: Искористеноста е висока на почетокот (над 70% во 2030 година), но брзо се намалува, паѓајќи под 40% до 2040 година во повеќето сценарија поради конкуренција од регионот.
Профитабилност и енергетска сигурност
Ниска профитабилност: Проект за гасна електрана е профитабилен и способен да ги намали регионалните емисии на стакленички гасови само ако ги исполни следните услови:
Да биде со соодветна големина (најверојатно еден проект наместо два).
Инвестициските трошоци да се останат ниски.
Цената на гасот да остане ниска – на референтно ниво од €40/MWh.
Да нема голема експанзија на други гасни електрани на Балканот.
Работа на енергетскиот систем: Системот може безбедно да функционира без гасни електрани, потпирајќи се на увоз на електрична енергија. Високата увозна зависност додека се зголемува производството од обновливи извори (30% во 2030 година, 25% во 2040 година) не е поврзана со зголемен ризик за сигурноста на снабдувањето.
Влијание врз животната средина
Локални емисии: Новите гасни електрани ќе ги зголемат емисиите на CO2 во Македонија и ќе го оневозможат исполнувањето на климатските обврски.
Регионална декарбонизација: Ограничен број на нови гасни електрани привремено би ја поддржале регионалната декарбонизација преку замена на постоечкото производство од јаглен кое има високи емисии. Но нивната стапка на искористеност брзо би опаднала, а јавните средства вложени во тие проекти ќе бидат залудно потрошени.
5. Клучни пораки и заклучоци
Тековните планови се преамбициозни: Изградбата на две гасни електрани не е финансиски остварлива поради конкурентните регионални планови кои би го „изеле“ пазарот и би ги зголемиле вкупните емисии на CO2.
Компромис: Македонија се соочува со избор: да изгради гасни електрани за да ја намали увозната зависност и да емитува CO2, или да се одлучи за декарбонизација и обновливи извори и да се потпре на безбедно управуван увоз.
Ризик: За да ја зајакнат профитабилноста, инвеститорите може да лобираат за одложување на приклучувањето кон EU ETS, што би резултирало со значително повисоки емисии и локално и регионално.
Целата анализа може да ја преземете преку следниот линк.
Најнови коментари