Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) вчера одобри заем од 98,6 милиони евра за гасовод што ќе и овозможи на Северна Македонија да ја зголеми потрошувачката на гас за три до шест пати во споредба со 2021 година, годината со најголема потрошувачка досега. (1)
Проектот за интерконектор за гас Грција – Северна Македонија исто така е предмет на формални жалби до механизмот за одговорност на ЕБОР и Секретаријатот на Енергетската заедница во Виена, бидејќи беше прекршено законското барање за одржување јавни консултации на национално ниво пред да се издаде еколошка дозвола. (2)
Згора на тоа, ниту властите во Северна Македонија, ниту ЕБОР не го оценија најзначајното влијание на гасоводот – емисиите на стакленички гасови од согорувањето на транспортираниот гас – ниту открија зошто е потребен толку многу гас или за што ќе се користи.
Ана Чоловиќ Лешоска, Еко-свест – „ЕБОР тврди дека овој гасовод ќе ѝ помогне на Северна Македонија да се оддалечи од јагленот, но предоцна е да се замени едно фосилно гориво со друго. Нов гас не е потребен за електроенергетскиот сектор, како што покажува енергетската стратегија на земјата. На соодветно поставените соларни, ветерни, геотермални централи и топлински пумпи мора да им се даде приоритет сега, а не за 20 години“.
Пипа Галоп, CEE Bankwatch Network – „Со климатскиот хаос кој излегува од контрола, непристојно е што ЕБОР сè уште поддржува фосилни горива со јавни пари. Овој гасовод или ќе доведе до големо зголемување на потрошувачката на гас или ќе стане скапо некористено средство. Денешната одлука е револтирачка, но не е крајот на приказната. Ќе продолжиме да работиме за да го запреме проектот и да се насочиме кон иднината на чиста енергија“.
Контакти
Пипа Галоп,
Координатор за енергетска политика во Југоисточна Европа, CEE Bankwatch Network
Македонија има сѐ поамбициозни планови за зголемување на употребата на фосилен гас. Но, овие планови беа разработени пред скорешната енергетска криза. Освен климатските катастрофи со кои се соочуваме, зависноста од увоз и ограничувањето во употребата на фосилни горива, пред сѐ гасот, новото истражување покажува дека трошоците за изградба на гасоводната мрежа се зголемени, а со тоа стапката на гасификација во домовите се повеќе ќе се намалува. Наместо тоа, значајни инвестирања може да се направат во алтернативни извори на енергија, како што се инсталирање на соларни системи, топлински пумпи или подобрување на енергетската ефикасност преку реновирање во домаќинствата.
Пипа Галоп, Бенквоч и Ана Чоловиќ-Лешоска, Еко-свест
Во 2021 година, целиот Западен Балкан потроши помалку од 1 процент од фосилен гас што се користи во ЕУ. Но, Македонија има сѐ поголеми планови за зголемување на својата потрошувачка, пред сѐ во домовите, индустријата, како и за производство на електрична енергија.
Плановите за изградба на прстенеста главна гасоводна мрежа и дистрибутивна мрежа постојат со години, но нивната реализација се одвива многу бавно. За гасоводот Скопје-Тетово-Гостивар, во ноември 2019 година, беше објавено дека се завршени 53%, но од тогаш се поминати повеќе од 4 години и истиот сѐ уште не е завршен. Не е јасно дали проблемот е експропријација, со теренот или нешто друго.
Владата сега се фокусира на изградба на гасниот интерконектор со Грција, со почетен капацитет од 1.5 милијарди кубни метри годишно. Во 2021 година, година во која потрошувачката на гас во Македонија беше најголема досега, земјата искористи 426 милиони , што е помалку од третина од планираниот капацитет на новиот гасовод. Имајќи предвид дека постоечкиот гасовод од Бугарија ќе продолжи да функционира, ова создава значителен ризик – било од заробени финансии или од зголемената употреба на фосилниот гас во децениите што доаѓаат.
Европската инвестициска банка (ЕИБ) и Инвестициската рамка за Западен Балкан (WBIF) одобрија финансирање за проектот уште во 2021 година, непосредно пред целосната инвазијата на Русија врз Украина, што уште еднаш го истакна неумешно планираното зголемување на зависноста од увоз на фосилни горива. Но, не само што ниту една од тие институции не го разгледа повторно проектот оттогаш, туку и Европската банка за обнова и развој (ЕБОР) сега размислува за финансирање на истиот.
Бидејќи ниту една од овие институции, ниту Владата на Македонија не објавија информации до јавноста за изводливоста на гасоводот или прогнозите за потрошувачката на гас по почетокот на енергетската криза (последната студија на ЕБОР беше во 2020 година), Eко-свест, членка организација на Bankwatch спроведе истражување заедно со Регионалниот центар за истражување на енергетски политики од Унгарија (REKK) за да анализира што се променило оттогаш и какво би било влијанието на оваа инвестиција врз домаќинствата.
Повисоките трошоци на мрежата го прават префрлувањето на фосилен гас неизводливо за домаќинствата
Не само што цените на гасот во последниве години станаа многу нестабилни, туку и трошоците за изградба на гсоводната мрежа, исто така, се зголемија. REKK проценува дека се очекува зголемување од најмалку 35% според плановите на Владата, што резултира во вкупните трошоци за изградба од 791 милиони до над 1 милијарда евра за гасоводната мрежа, без трошоците за користење на земјиштето и дополнителните инвестиции за компресори.
Ако се претпостави дека корисниците на системот плаќаат за изградбата и работењето на мрежата, ова би имало големо влијание на потрошувачите, со проценета тарифа за мрежата од 12-26.6 ЕУР/MWh. Сегашните тарифи за гасоводите кои изнесуваат 6 ЕУР/MWh, со изградбата на гасоводната мрежа би се зголемиле за 100 до >300% во однос на моменталните тарифи.
Според сегашните регулативи, трошоците за мрежата се потценети. Но, доколку корисниците мора да платат за изградба на мрежата – што би било единствената фер опција – цената на гасот на крајниот корисник може да изнесува 55-79 ЕУР/MWh во зависност од сценариото за гасификација.
Врз основа на деталниот пристап за моделирање за домаќинствата, REKK дојде до заклучок дека, доколку домаќинствата и другите корисници треба да ги платат вкупните трошоци за инвестирање во мрежата, тарифите за мрежата ќе бидат толку високи што ниту едно од домаќинствата нема да се префрли на гас.
Високите трошоци го оневозможуваат поврзувањето на домаќинствата на гас
Плановите за гасификација во Македонија предвидуваат високи стапки на поврзување од страна на домаќинствата на гас. На пример, студијата на Европската банка за обнова и развој од 2020 година предвидуваше стапки од 55-105% (105% значи сите постоечки згради плус уште некои од зградите кои не се уште изградени), во зависност од општината. Но, овие претпоставки се базираа врз искуството од Солун, Грција, а не на сопственото искуство во државата. Исто така беше истакнато дека многу од овие поврзувања ќе бидат овозможени преку укинување на таксите за поврзување на домаќинствата, иако трошоците потоа ќе бидат надокнадени преку тарифи за користење на системот.
Во Македонија, од друга страна, до 2022 година, беа потребни повеќе од 12 години за поврзување на само 503 потрошувачи директно на гасната дистрибутивна мрежа во Скопје, Куманово и Струмица. Ова е главно поради тоа што луѓето сметаат дека поврзувањето е скапо.
REKK исто така потврди дека опремата за греење и инсталацијата може да бидат премногу скапи за многу домаќинства во Македонија и разгледа различни сценарија за префрлување базирани на приходите на луѓето кои би можеле да се префрлат. Резултатот имаше значително влијание врз побарувачката, па затоа е важно точно да се предвиди: доколку 20% од домаќинствата се префрлат на гас, побарувачката ќе достигне најмногу 0.5 TWh/годишно по релативно ниски цени на гасот (дури и помалку при повисоки цени), додека во малку веројатното сценарио, доколку 80% се префрлат, ќе достигне 2 TWh/годишно.
Иако REKK истакна дека ова може до одреден степен да биде под влијание на субвенциите, ова според нас е многу недомаќинско употребување на јавните пари. Ако треба да се обезбеди поттик на домаќинствата, субвенциите мора да бидат за одржливи и обновливи технологии како што се топлински пумпи и соларни термални системи.
Трошоците за гас остануваат непредвидливи, но имаат силно влијание
РЕКК утврди дека релативните цени на горивата се клучни за резултатот од моделирањето. Цената на гасот вртоглаво порасна во енергетската криза, но не важи истото и за цената на регулираната струја за домаќинствата во Македонија. Така, само ниската цена на гас во споредба со електричната енергија и/или огревното дрво би ги поттикнала домаќинствата да се префрлат на гас.
Според истражувањето на РЕКК, цената на гасот во Бугарија, Грција и Македонија ја следи холандската големопродажна цена на берзата, која е доминантно одредена од глобалниот пазар на гас, проследена со влијанието на европската побарувачка. Иако ова е подложно на големи флуктуации, претходното истражување на Еко-свест сугерира дека потенцијалните потрошувачи на гас за домаќинствата во Македонија можеби не се свесни за ова и веруваат дека фосилниот гас е прилично евтин. Сепак, поради трошоците за поврзување наведени погоре, ова нема автоматски да резултира со поврзување на голем број домаќинства на мрежата.
Сето ова фрла голем сомнеж врз тврдењата на ЕБОР дека гасификацијата значително ќе го намали загадувањето на воздухот од греењето на домаќинствата.
Попаметно искористување на јавните пари
REKK исто така разгледа што би можело да се направи со парите кои се очекува да бидат потрошени за гасоводот. Студијата откри дека, со шема која покрива 90% од трошоците и доколку 10% покријат самите домаќинства, 49% од домаќинствата може да бидат покрени со 3 киловатни фотоволтаични инсталации, 40% со топлински пумпи кои работат на принципот воздух-воздух или 15% може да ја подобрат својата енергетска ефикасност преку подобрување на изолацијата.
Со ваквите итни и потебни опции, повеќе од крајно време е Македонија да ја преиспита својата одлука за употреба на фосилен гас и да ги прилагоди своуте енергетски планови кои ќе се реализираат следните неколку децении. И, доколку Европската Комисија и Европските јавни банки сакаат да направат добро за луѓето од регионот, тие мора веднаш да го поддржат овој процес.
Новата студија открива двојно повеќе земјиште кое е потребно за да се задоволат потребите за електрична енергија во земјата без непотребно влијание врз природата и локалните заедници.
Скопје, 6 октомври 2023 година – Македонскиот енергетски сектор има потенцијал од најмалку 11 GW за сончева фотоволтаична енергија и 0.35 GW за енергија од ветер на деградирано и неупотребливо земјиште, со што на земјата ѝ се овозможуваат услови да стане лидер во регионалните напори за декарбонизација. Ваквиот потенцијал го потврдува студијата објавена денеска, спроведена од тим експерти од Македонската академија на науките и уметностите, The Nature Conservancy и граѓанската организација Еко-свест.
Студијата резултираше со мапа на одржливи локации, првенствено на некорисно и загадено земјиште, за развој на обновливите извори на енергија во Македонија. Доколку инвестициите се насочат кон соларни и ветерни електрани на само половина од овие одредени локации, овие проекти би можеле да генерираат 7,7 терават-часови електрична енергија годишно.
Како дел од Алијансата за борба напуштање на јагленот (Powering Past Coal Alliance), Македонија се обврза на постепено укинување на употребата на јаглен до 2027 година, додека Националниот план за енергија и клима (NECP) предвидува зголемување на уделот на обновливите извори на енергија во бруто потрошувачката на енергија на 38% до 2030 година. Ваквите амбициозни цели бараат забрзување на развојот на обновливите извори на енергија. Со цел забрзување на овој процес без избрзување, студијата идентификуваше локации кои не се во области со значителна биолошка разновидност, не се од голема еколошка вредност и не се критични за благосостојбата на локалните заедници.
СОЛАРЕН ПОТЕНЦИЈАЛ Се проценува дека 50 GW соларна фотоволтаична инсталирана моќност може да се развие во области со оцена повисока од 4,2 означени со темно црвена боја, или 11 GW доколку не се земат предвид областите значајни за растенијата и локациите кои се значајни за птиците.
Студијата промовира локации за поставување на оновливи извори на енергија на рудници и деградирани површини, кои исто така имаат значителен енергетски потенцијал. Ваквите локации ги намалуваат негативните влијанија врз природата и обезбедуваат работни можности, особено важни за праведна транзиција во поранешните рударски региони. Значаен пример за овој пристап е соларниот парк Осломеј, изграден на територијата на поранешен рудник за лигнит. Тој е веќе делумно функционален и по завршувањето ќе има инсталирана моќност од 120 MW.
,,Се радувам на фактот дека знаењето и алатките за побрза транзиција кон обновливи извори на енергија стануваат сѐ подостапни. Токму тоа е една од задачите на оваа студија, да се посочат одржливи локации за производство на обновлива енергија за да можеме да го избегнеме непознаниците и потенцијалните препреки на патот кон брзата енергетска транзиција’’, вели Игор Вејновиќ од The Nature Conservancy.
,,Со оглед на тековната општествено-политичка клима која го поддржува развојот во областа на обновливите извори на енергија, веруваме дека резултатите од оваа студија можат да бидат главна насока за постигнување на нашите цели. Затоа, се надеваме дека ќе ги видиме овие мапи интегрирани во идните верзии на клучните стратешки документи како што се Стратегијата за енергетика на Македонија, Националниот план за енергија и клима (NECP) и плановите за аукции во областа на обновливите извори на енергија на одредени локации’’, заклучува Вејновиќ.
ВЕТЕРЕН ПОТЕНЦИЈАЛ Околу 457 MW инсталирана моќност на ветерни централи може да се развијат во области со оценка повисока од 3,7 означени со темно виолетова боја, или 354 MW доколку не се земат предвид областите значајни за растенијата и локациите кои се значајни за птиците.
Нарушувањата во енергетскиот систем на Европа, како резултат на руската инвазија на Украина, поттикнаа бројни европски земји значително да го забрзаат распоредувањето на обновливите извори на енергија, диверзифицирајќи ги нивните енергетски извори и со тоа зајакнување на енергетската безбедност. Сеопфатните мерки што ќе ги спроведе Европската унија за да се забрза енергетската транзиција се составен дел на планот RePowerEU.
,, ,,Резултатите од студијата нудат можности не само за носителите на одлуки, туку и за инвеститорите. Користењето на наодите од методологијата и креираните мапи, им овозможува преглед за тоа кои локации се најдобри и каде да го насочат нивното внимание. Со тоа можат да си обезбедат намалување на потенцијалните предизвици, ризиците и доцнењата и да обезбедат гаранции дека нивните проекти се усогласени со барањата за заштита на животната средина и избегнување на конфликтни ситуации со локалната заедница’’, вели д-р Александар Дединец од Македонската академија на науките и уметностите, додавајќи, ,,Пристапот за паметно планирање може да им помогне на инвеститорите да бидат проактивни и да направат информиран избор во областите со низок ризик’’.
Студијата беше спроведена како дел од проектот ,,Паметно енергетско планирање“, што произлегува од успешната соработка која ефективно ја комбинира стручноста на локалните експерти со меѓународното искуство. Истражувањето опфати јавна анкета и три фокус групи, собирајќи 35 засегнати страни од регионалните и општинските власти, земјоделскиот и енергетскиот сектор, како и граѓанските организации фокусирани на животната средина, биолошката разновидност и намалувањето на сиромаштијата. Проектниот тим се согласува дека соработката меѓу широк спектар на експерти, институции, инвеститори, проектанти, граѓански огранизации и локални заедници е клучна за успешна енергетска транзиција.
,,Без разлика дали се работи за прилагодување на нашите стратегии, усовршување на методологиите или споделување конструктивни предлози, ги покануваме сите заинтересирани страни да се ни се придружат. Взаемната соработка не само што може да го подобри нашиот пристап, туку и да инспирира нови иновативни решенија за одржлива енергетска транзиција’’, вели Ана Чоловиќ Лешоска д Еко-свест.
Центарот за истражување и информирање за животната средина Еко-свест од Скопје отвoра повик за ангажирање на проектен асистент за спроведување и поддршка на проектни активности.
За Еко-свест
Мисијата на Еко-свест е да истражува, информира и делува кон унапредување на јавните политики и навиките за одржливо живеење и заштита на животната средина.
Еко-свест поддржува и поттикнува граѓанска свесност и активно учество и промовира практични решенија во соработка со организации и институции.
Посебни цели и задачи на „Еко-свест“ се:
– Информирање за потенцијалните негативни влијанија врз животната средина и луѓето;
– Промовирање на решенија за здрави и одржливи пракси и политики во областа на заштита на животната средина и застапување на истите во процесите на креирање политики;
– Истражувања и анализи во област на заштитата на животната средина и човековото здравје;
– Промовирање и застапување за учество на јавноста во процесите на донесување одлуки во област на животната средина и поддршка на заедниците за остварување на ова право;
– Информирање и едуцирање на јавноста за можните негативни влијанија и начините за спречување и избегнување на истите врз животната средина и човековото здравје особено кај жените, децата и старите лица;
– Формирање и водење на коалиции и други тела составени од организации, експерти и институции со цел заедничко застапување за заштита на животната средина;
– Активно учество во постапките на измена и донесување на законски акти во област на заштита на животната средина;
– Спроведување на посебни активности во областите на:
заштита на климата
заштита на природата
заштита на медиумите на животната средина (воздух, води, почва)
одржлив развој на локалните заедници
одржлив транспорт
одржливи и паметни решенија за енергетскиот систем
одржливо управување со отпадот
иновации во заштитата на животната средина
паметно просторно планирање
поддршка на заедниците и активно граѓанство.
Заинтересираните треба да ги исполнуваат следните посебни услови
Основни познавања за работата на Еко-свест и работата во граѓанска организација или фондација;
Комплетирано високо образование;
Најмалку 2 (две) години работно искуство;
Познавање на секторот на заштита на животна средина во земјата и регионот;
Техничка писменост;
Способност за теренска работа со засегнати локални заедници;
Одлично познавање на македонски јазик, познавање на англиски јазик е задолжително;
Поседување на извонредни комуникациски вештини (за орална и писмена комуникација) и способност за работа под притисок;
Искуство со административно и канцелариско работење;
Докажана способност да работи со компјутери, пред сè одлично познавање на програмите од пакетот на Microsoft office;
Искуство со работа во тимови;
Возачка дозвола: Б категорија е пожелна.
Кандидатите/ките треба да ги поседуваат следните општи услови
за изразена комуникација (усна и писмена) и презентација;
за брзо прифаќање и прилагодување кон нови задачи;
за тимска работа во мултикултурно опкружување;
за превземање лидерство и предводење на активностите во тимовите;
за извршување повеќе задачи истовремено и за испорака во кратки рокови;
за уредност и организираност.
желба и мотив за работа во граѓанска организација која третира прашања и политики од област на животната средина и граѓанскиот активизам.
Работни задачи и одговорности
Планирање на проектни активности и ресурси во рамки на проектот,
Следење на активностите и нивната реализација
Координација и комуникација во проектниот тим и со проектните партнери (доколку го има),
Дава поддршка во подготовката на проектни буџети и финансиски и наративни извештаи кон донаторите
Подготвува интерни налози за исплата,
Спроведува постапки за набавки и подготвува повици
Дава поддршка во подготовката на патни налози и спроведеување на активности,
Спроведува и други активности како поддршка на проектните координатори, Раководители со програми и Извршниот директор, во однос на организирање на настани, логистичка и техничка поддршка и сл.
Врши други работи по потреба и по задолжение на Извршниот директор
Дава редовно известување за својата работа на Раководителот на финансии, Раковидителот на програми и Извршниот директор.
Работни услови
Неделното работно време е 40 часа. Со избраниот кандидат ќе биде потпишан договор за вработување на определено време. Месечната нето плата, согласно политиката за плати е во рамки од 30.000 до 50.000 денари. Конкретната плата на избраниот кандидат/ката ќе биде утврдена при потпишувањето на договорот за вработување. Еко-свест овозможува 25 дена годишен одмор, услови за усовршување и напредување во организацијата.
Начин на пријавување и роковник
Заинтересираните кандидати/тки при пријавувањето треба да достават:
Контакт информации за најмаку три лица/организации кои би можеле да дадат професионална препорака.
Пријавувањето се врши на електронската адреса:[email protected], а пријавата мора да се наслови со: Пријава за проектен асистент.
Огласот е тековен до пополнување на работната позиција.
Еко-свест ќе ги контактира само оние лица кои ќе бидат селектирани за тестирање и интервју. Нецелосните и неправилните пријави нема да бидат разгледани. Изборот на кандидатите/ките ќе се изврши врз основа на Законот за работни односи. Еко-свест е рамноправен работодавач и ги почитува различностите.
Како резултат на повеќе последователни консултации со широка група на засегнати страни, Еко-свест креираше документ- Патоказ за заштита на природата. Неговата намена е да постави насоки и да ги идентификува неопходните активности во секторот природа, да биде поддршка за креаторите на политики, државните институции, управителите со заштитени подрачја, како и граѓанските организација, со цел преземање на синхронизирана и заедничка акција за подобра заштита на нашата најголема вредност- природата.
Еко-свест започнува дополнителни консултации заради заземање заеднички став на сите чинители и сеопфатно надминување на предизвиците во управувањето со заштитата на природата.
За таа цел, Еко-свест ги поканува сите заинтересирани страни да дадат свој придонес кон документот и да достават коментари, предлози, забелешки и идеи за заштита на природните вредности.
Предлог-Патоказот за заштита на природата е достапен на линкот, а ќе биде отворен за консултации до 30.10.2022 година. Со поддршка од сите релевантни чинители, документот ќе биде доставен и до надлежните институции- МЖСПП и Владата на РСМ, со барање да се усвои нов пристап кон политиките за заштита на природата.
Документот е изготвен во проектот „Заштитени подрачја за луѓето и природата (PA4NP II)“, спроведуван регионално од страна на WWF Adria, а во Северна Македонија во партнерство со Еко-свест. Проектот се состои од две главни теми на делување- ефективност на заштитените подрачја и зајакнување на граѓанскиот сектор во доменот на заштита на природата.
Најнови коментари