Непотребна бетонска бариера долга 50 метри и широка 30 метри е отстранета од реката Пчиња, во месноста Шупљи камен. Оваа препрека која по Втората светска војна била наменета за пренос на тенкови со тек на времето се разрушила и во последните неколку децении претставуваше безбедносен ризик за населението и причинуваше штета врз екосистемот.
Како резултат на оваа препрека водата течела поспоро и поради овој застој беа забележани параметри кои укажуваа на зголемување на загадувањето и намалување на кислородот во неа. Дополнително, на ова место поради застојот на водата се има акумулирано и голема количина отпад кој дополнително го блокира текот на реката.
Активностите за отстранување почнаа на 12 октомври и завршија на 15 декември со што се ослободи речен рек од 72 километри (долж реката Пчиња и Крива река).
Отстранувањето е направено во континуирана соработка со Општина Куманово и Државниот инспекторат за животна средина. За самото отстранување подготвени се технички проект, геодетски елаборати и елаборат за заштита на животната средина.
„Ова е најголемата препрека што е отстранета досега во Македонија, но и во Европа– вели Ана Чоловиќ Лешоска од Еко-свест. „Анкетата на јавно мислење која ја спроведе агенцијата Брима во октомври 2025 година покажува дека 91% од населението поддржува отстранување на непотребни речни бариери. Ова покажува силна свесност за здравјето на реките и за потребата да ги зачуваме. “ – додаде таа.
Во 2024 година, Еко-свест идентификуваше повеќе од 45 бариери само во сливот на реката Пчиња. За жал, многу од бариерите се исто така нелегални или им недостасува соодветна документација, па дури и сопственост, што нивното отстранување го прави речиси невозможно.
Преку проектот за отстранување бариери, поддржан од Open Rivers Programme, Еко-свест има цел да го претстави отстранувањето на бариерите како практична и неопходна мерка за обновување на реките. На европскиот континент, отстранувањето на бариери се практикува сè почесто, со 542 евидентирани отстранувања минатата година, според извештајот на Dam Removal Europe.
Со оваа акција Еко-свест сака да покаже дека отстранувањето на непотребните бариери во реките е неопходно и ќе даде долгорочна заштита на екосистемите. Тоа ќе го подобри квалитетот на водата, а со тоа и на водата за пиење. Дополнително, со оваа акција се подигнува свеста дека непотребните бариери можат да претставуваат опасност по животот на локалните заедници и затоа треба да се отстранат. Но, за ова да стане пракса, потребно е регулирање на оваа проблематика во новиот Закон за води и неговите подзаконски акти.
Оваа студија го оценува влијанието на две клучни енергетски инвестиции во Северна Македонија: новиот гасовод Грција-Северна Македонија (ГР-МК) и планираните електрани со комбиниран циклус на гасна турбина во Битола и Неготино.
Гасовод ГР-МК: Има цел да обезбеди алтернатива за снабдување, диверзифицирајќи го единствениот постоечки интерконектор со Бугарија и овозможувајќи пристап до глобалниот пазар на течен природен гас (LNG) и азербејџанскиот гас (ТАП гасоводот).
Гасни електрани: Потребата од енергенс би ја зголемило моменталната побарувачка на гас во земјата (3 TWh/год во 2024 година) на проценети 13 TWh/год доколку се изградат сите сите планирани постројки.
2. Резиме на методологијата
Анализата користеше комбиниран пристап на моделирање на пазарот:
Модел
Фокус
Сценарија/сензитивности
Европски модел за пазарот на гас (EGMM)
Влијанија врз цената и протокот на гас
Моделирани сценарија со/без новиот гасовод и гасни електрани, и променливи глобални цени на гас и побарувачка на ЕУ.
Европски модел за пазарот на електрична енергија (EPMM)
Искористеност, профитабилност и емисии на CO2 од гасните електрани
Тестирана искористеност под повисоки/пониски прогнози за цените на гасот, и две сценарија за сензитивност: Зголемена регионална изградба на гасни електрани и одложено приклучување кон Европскиот систем за тргување со емисии (EU ETS).
3. Резултати од моделирањето на пазарот на гас
Сценарио
Влијание врз локалната цена (спрема основното сценарио)
Клучен наод за протокот
Само гасоводот ГР-МК е пуштен во употреба
Намалување од 1,5 ЕУР/MWh во 2030 година
Целиот проток од бугарскиот интерконектор се пренасочува кон новиот гасовод ГР-МК.
Гасовод + нови гасни електрани се пуштени во употреба
Намалување од 0,3 – 0,5 ЕУР/MWh во 2040 година
Гасоводот ГР-МК се користи со капацитет близу максимумот; постоечкиот гасовод БГ-МК е исто така потребен за да се задоволи значително зголемената побарувачка.
Главни заклучоци за пазарот на гас:
Новиот гасовод ГР–МК ја подобрува сигурноста на снабдувањето на Северна Македонија и обезбедува пристап до алтернативни извори, но поради малата побарувачка на земјата, има речиси никаков ефект врз регионалните цени на гасот.
Дури и со зголемувањето на побарувачката од новите гасни електрани, влијанието на гасоводот врз цената е незначително (намалување од 0,3–0,5 ЕУР/MWh во 2040 година), иако ја зголемува флексибилноста за снабдување со гас.
Гасоводот е подготвен за водород (hydrogen-ready), но идната одржливост на пазарите на обновлив водород и електраните со комбиниран циклус на водород е сè уште неизвесна.
Влијание врз пазарот на електрична енергија и клучни пораки
4. Резултати од моделирањето на електричната енергија – Цена и искористеност
Само краткорочна ценовна придобивка: Завршувањето на новите гасни електрани носи само краткорочно намалување на големопродажните цени: ~10 ЕУР/MWh во 2030 година (~10% намалување за потрошувачите).
На долг рок Овој ефект на намалување на цените е краткотраен, достигнувајќи до занемарливи 0–2 ЕУР/MWh до 2040 година.
Искористеност на гасните електрани: Искористеноста е висока на почетокот (над 70% во 2030 година), но брзо се намалува, паѓајќи под 40% до 2040 година во повеќето сценарија поради конкуренција од регионот.
Профитабилност и енергетска сигурност
Ниска профитабилност: Проект за гасна електрана е профитабилен и способен да ги намали регионалните емисии на стакленички гасови само ако ги исполни следните услови:
Да биде со соодветна големина (најверојатно еден проект наместо два).
Инвестициските трошоци да се останат ниски.
Цената на гасот да остане ниска – на референтно ниво од €40/MWh.
Да нема голема експанзија на други гасни електрани на Балканот.
Работа на енергетскиот систем: Системот може безбедно да функционира без гасни електрани, потпирајќи се на увоз на електрична енергија. Високата увозна зависност додека се зголемува производството од обновливи извори (30% во 2030 година, 25% во 2040 година) не е поврзана со зголемен ризик за сигурноста на снабдувањето.
Влијание врз животната средина
Локални емисии: Новите гасни електрани ќе ги зголемат емисиите на CO2 во Македонија и ќе го оневозможат исполнувањето на климатските обврски.
Регионална декарбонизација: Ограничен број на нови гасни електрани привремено би ја поддржале регионалната декарбонизација преку замена на постоечкото производство од јаглен кое има високи емисии. Но нивната стапка на искористеност брзо би опаднала, а јавните средства вложени во тие проекти ќе бидат залудно потрошени.
5. Клучни пораки и заклучоци
Тековните планови се преамбициозни: Изградбата на две гасни електрани не е финансиски остварлива поради конкурентните регионални планови кои би го „изеле“ пазарот и би ги зголемиле вкупните емисии на CO2.
Компромис: Македонија се соочува со избор: да изгради гасни електрани за да ја намали увозната зависност и да емитува CO2, или да се одлучи за декарбонизација и обновливи извори и да се потпре на безбедно управуван увоз.
Ризик: За да ја зајакнат профитабилноста, инвеститорите може да лобираат за одложување на приклучувањето кон EU ETS, што би резултирало со значително повисоки емисии и локално и регионално.
Целата анализа може да ја преземете преку следниот линк.
Целта на овој документ е резимирање на клучните заклучоци и точките на дискусија како и препораките за акција произлезени од Меѓународната конференција за природата, која се одржа на 28 октомври 2025 година.
Документот е наменет за учесниците на конференцијата, и поконкретно за: Владините институции/ министерства (особено животна средина, шумарство, земјоделство и водостопанство, здравство, економија), членовите на Собранието на Република Северна Македонија, научните институции, граѓанските организации, донаторите и експертите.
Стратешки заклучоци
Препознавање на проблемот: Предизвиците од загадувањето, климатските промени и загубата на биодиверзитетот се длабоко и меѓусебно поврзани и мора да се решаваат преку интегрирани политики и програмски интервенции, наместо преку изолирани активности.
Синхронизиран пристап: Постои силен консензус дека сите засегнати страни ја споделуваат целта за зачувување на животната средина и природата. Непосреден приоритет е да се воспостави конструктивен дијалог за брзо утврдување и спроведување на ефективни заеднички решенија.
Клучна улога на законодавството и финансиите: Сеопфатните цели се недостижни без два клучни столба: итно усвојување на нов Закон за природата и суштинско зголемување на финансиската поддршка за активностите за зачувување на природата.
Препораки за акција
А. Препораки за законодавство
Правна рамка:Приоритетно итно усвојување на Законот за природата. Во постапката на подготовка на законот потребно е да се вклучат релевантни институции, експерти, граѓански организации како и управителите со заштитени подрачја. Оваа точка беше идентификувана како итна и неопходна основа за ефективна регулатива и спроведување на мерки за заштита.
Улога на науката:Да се зајакне и да се зголеми улогата на науката и научните институции (на пр., Хидробиолошкиот завод, националните истражувачки организации) во изготвувањето и креирањето на релевантните политики за животната средина и природа. Ова ќе обезбеди креирањето политики да се заснова на докази и најнови информации/податоци.
Секторска интеграција:Да се воведе механизам за задолжително вклучување на сродните министерства (земјоделство, здравство, економија, транспорт, енергетика) во процесите на креирање политики за животната средина и природата. Ваквиот пристап ќе овозможи препознавање на меѓусебната поврзаност на еколошките прашања со човековото здравје и економскиот развој во сите сектори.
Б. Институционални pрепораки
Институционален капацитет:Да се започне насочена национална програма за градење капацитети за сите институции вклучени во заштитата на природата, со фокус на технички вештини, административна ефикасност и спроведување на законите. Ова ќе одговори на итната потреба за институционално зајакнување спомната од учесниците.
Меѓу-институционална Соработка:Да се воспостават формални иконтинуираниможности за соработка меѓу државните институции, научните организации и граѓанскиот сектор за заедничко планирање и постигнување на целите за зачувување на природата. Ова би ја операционализирало препознаената потреба од конструктивен дијалог и заеднички решенија.
Користење на искуството од теренот:Да се интегрираат искуствата и научените лекции од Националните паркови и другите чинители од терен директно во институционалните практики и креирањето политики. Ова би го искористило практичното знаење од терен, идентификувано како многу значајно за ефективна заштита.
В. Препораки за идни настани
Да се воспостави Меѓународната конференција за природата како годишен настан и почесто да се организираат пофокусирани панел дискусии во текот на годината на специфични еколошки теми. Ова би ја адресирало силната желба за континуиран дијалог.
Да се обезбеди програмите наидните настани да вклучуваат разновидни сесии за влијанието на зачувувањето на природата врз човековото здравје, економијата и различни сектори, вклучувајќи анализа на ефектот од неспроведување на мерките за заштита. Ова директно би одговорило на силната потреба за вакви специјализирани дискусии на високо ниво, изразена од страна на учесниците.
Да се обезбеди учеството на широк спектар на експерти од областите на економски развој, здравство, транспорт, енергетика итн., како и експерти/учесници од минати/тековни релевантни иницијативи и проекти за да се обезбеди балансирана и сеопфатна перспектива. Ова би обезбедило идните дискусии да ги интегрираат секторските димензии во зачувувањето на природата и обратно, во интегрирање на заштитата на природата во секторските политики.
Следни чекори и комуникација
Комуникација: Целосниот текст на овие заклучоци и препораки ќе биде дистрибуиран до сите учесници на конференцијата и до клучните владини институции.
Следен чекор: Тематски настан ќе биде организиран на почетокот на 2026 година за да се реализира препораката за интегрирање на другите сектори во напорите за зачувување на природата.
12 декември 2025 година- Постојаниот Комитет на Бернската Конвенција кој заседава секоја година во декември во Стразбур, го разгледуваше случајот за националниот парк Маврово и изградбата на хидроцентрали на неговата територија и заклучи дека нема виден напредок со спроведување на препораките.
Случајот за Маврово беше отворен во 2014 година и оттогаш Бернската конвенција будно го следи напредокот на Македонија во однос на исполнување на дадените препораки за разрешување на овој случај.
Оваа година беше заклучено дека:
Измените на законот за води не се донесени
Нов Закон за природа не е донесен
Националниот парк Маврово не е репрогласен
Сите концесии за хидроцентрали во Маврово не се откажани
„Поради слабиот напредок, Комитетот ја изрази својата загриженост и усвои одлука да спроведе теренска посета во Македонија во текот на 2026 година, со цел да помогне во откочување на процесите и постигнување на задоволителен напредок. Очигледно е дека и по 11 години од отворањето на случајот, нема доволен интерес за негово разрешување преку примена на сите дадени препораки“ изјави Ана Чоловиќ Лешоска од Еко-свест, подносителот на случајот во Бернската конвенција.
Од голема важност за успешно затворање на случајот е донесување на законот за води и нов закон за природа, прогласување на Маврово согласно меѓународните стандарди, донесување на национален акциски план за Балканскиот рис и обезбедување на државни финансии за заштитените подрачја. Како главна препорака останува забраната за изградба на хидроцентрали во заштитени подрачја која мора итно законски да се воспостави и практично да се спроведе.
Најнови коментари